Hoe Judit Polgár op haar zevende blindschaakte

Zeven jaar oud, zonder bord

In de jaren 1980 logeerde Herman Grooten, een Nederlandse trainer met de titel Internationaal Meester, bij de familie Polgár in hun appartement in Boedapest. Iemand stelde blindschaken voor, en Grooten ging ervan uit dat hij degene zou zijn die zonder bord speelde. Hij had het mis. De speler zonder bord was Judit Polgár, die 7 was.

Grooten vertelde het verhaal in 2025 in een column op ChessBase. Hij stond erop ook blind te spelen. Er werden stoelen met de ruggen naar elkaar gezet en er werd een klok gebruikt. Hij blunderde zijn dame weg en verloor. Voor de tweede partij nam hij wel een bord. Judit had nog steeds geen bord, en hij verloor opnieuw.

In een geschiedenis van het blindschaken van Eliot Hearst en John Knott, die naar een boek uit 1992 verwijst, worden twee blindpartijen uit Boedapest in 1984 genoemd. Sofia en Judit, toen 9 en 7, wonnen beide partijen. Hun tegenstanders waren meesters die ook blind speelden. De meisjes klaagden dat een tegenstander te lang nadacht en stelden een klok voor. Of dit het bezoek is dat Grooten beschrijft, is niet duidelijk.

Polgárs eigen verklaring is eenvoudig. In 2025 plaatste ze een passage die ze toeschrijft aan haar boek How to Become a Champion. Daarin zegt ze dat het belangrijk was de 64 velden te kennen. Ze somt op hoe elk veld heet, waar het ligt en of het licht of donker is. Met die kennis, schreef ze, ‘kon ik als kind, rond mijn 7e, blindschaken.’

Het rek met kleine stellingen

Haar vader, László Polgár, gaf zijn drie dochters thuisonderwijs en maakte schaken hun specialiteit. Grooten zag in de slaapkamer van de meisjes een rek met schaakdiagrammen, en László verving de diagrammen elke week. Elke stelling had relatief weinig stukken. László zocht vooral naar opgaven waarmee matpatronen werden ingeoefend. Grooten schrijft dat de diagrammen bedoeld waren om het geheugen te trainen.

Hearst en Knott beschrijven een geheugenoefening uit de vroege training van de zussen. De meisjes bestudeerden een stelling 20 tot 30 seconden. Daarna werd de stelling weggehaald en moesten ze haar reproduceren. Blindschaken en snelschaken waren een belangrijk onderdeel van die training. Al op hun 5e of 6e konden alle drie de zussen, schrijven de auteurs, volledige partijen blind spelen bij een korte bedenktijd.

Polgár heeft het oefenwerk gekoppeld aan wat ze aan het bord ziet. In haar boek How I Beat Fischer's Record schreef ze dat het oplossen van duizenden opgaven matcombinaties veel makkelijker te herkennen maakt. ‘Patroonherkenning is essentieel voor een schaker,’ zei ze in 2021 tegen het tijdschrift 032c.

Haar resultaten kwamen vroeg. Op de ratinglijst van januari 1989 stond ze als 12-jarige op nummer 55 van de wereld. In december 1991 behaalde ze de grootmeestertitel op 15 jaar en 4 maanden. Daarmee brak ze een record dat Bobby Fischer 33 jaar had gehouden. In januari 1996 kwam ze in de top tien. Haar rating piekte op 2735 op de lijst van juli 2005, waarop ze achtste stond. Geen enkele andere vrouw heeft in de top tien gestaan.

Blindschaken tegen grootmeesters

In 1993, op haar 16e, speelde ze het Melody Amber-toernooi in Monaco, waarvan een blindtoernooi met 12 grootmeesters deel uitmaakte. Ze scoorde 6,5 punt uit 11 rondes en eindigde als vierde, achter Viswanathan Anand, Anatoli Karpov en Ljubomir Ljubojević. Vasyl Ivantsjoek, Nigel Short, Viktor Kortsjnoj en haar zus Susan eindigden onder haar.

In 1994 was ze weer bij Amber. In het blindtoernooi versloeg ze Ljubojević met zwart in een partij van 106 zetten. Na haar 83e zet bleef ze over met een koning, een loper en een paard tegen een blote koning. De partijnotatie op Chessgames.com eindigt na de 106e zet van wit. In de eindstelling staat de witte koning in een hoek en geeft zij bij haar volgende zet mat.

Latere blindtoernooien brachten haar naar Bilbao. In december 2006 speelde ze daar een match van zes blind gespeelde rapidpartijen tegen Veselin Topalov. Ze verloor met 3,5 tegen 2,5. Bij de Blindfold World Cup in oktober 2007 eindigde ze als vierde van zes spelers. Een van haar overwinningen was op de winnaar van het toernooi, Bu Xiangzhi. Het was zijn enige nederlaag.

Wat onderzoek zegt over patronen

Polgárs verklaring gaat over het kennen van het bord. Ook onderzoek naar blindschaken wijst op kennis. Alfred Binet ondervroeg in 1893 bekende spelers. Hij ontdekte dat sterke spelers niet vastlegden hoe de stukken en het bord eruitzagen, zoals hun kleur of stijl. Ze bewaarden een abstractere voorstelling. Ongeveer een eeuw later testte Pertti Saariluoma spelers met gedicteerde partijen. Hij concludeerde dat kennis in het langetermijngeheugen, meer dan het vermogen tot beeldvorming, de verschillen in speelsterkte verklaart.

Geheugenexperimenten wijzen dezelfde kant op. De meesters van Adriaan de Groot konden een partijstelling bijna perfect opbouwen nadat ze haar een paar seconden hadden gezien. Zwakkere spelers konden dat niet. William Chase en Herbert Simon herhaalden de test voor een artikel dat in 1973 verscheen. Ze gebruikten één meester, één speler van klasse A en één beginner. Bij middenspelstellingen van 24 tot 26 stukken plaatste de meester er bij de eerste poging ongeveer 16 goed. De speler van klasse A plaatste er ongeveer 8 en de beginner ongeveer 4. Toen de stukken willekeurig werden geplaatst, maakte speelsterkte in hun studie geen verschil. Latere experimenten vonden een klein voordeel voor sterkere spelers.

Chase en Simon verklaarden het verschil met chunks, vertrouwde groepjes stukken die als één item worden opgeslagen. Ze gingen uit van het idee dat een meester ongeveer vijf chunks van vier of vijf stukken vasthoudt. In hun gegevens onthield de meester grotere chunks dan de zwakkere spelers, en meer ervan.

Die geheugentests zijn uitgevoerd voordat Polgár werd geboren, en geen van de hier genoemde studies meldt dat zij is getest. Wat volgt is een lezing van haar training, geen onderzoeksbevinding. Het rek van László kan worden gezien als een wekelijkse toevoer van chunks. Een kind dat kleine matpatronen oefent tot elk patroon vertrouwd is, en dat elk veld bij naam kent, heeft misschien minder om zich voor te stellen en meer om te herkennen. Polgárs opmerkingen over oefeningen en patroonherkenning passen bij die lezing.

Probeer het met 6 stukken en 5 seconden

Stel in Memory Chess een ronde in op 6 stukken met 5 seconden om te onthouden. Zes stukken vormen een kleine stelling, zoals de diagrammen in het rek van László. Vijf seconden is de kijktijd die Chase en Simon gebruikten, en dat is veel korter dan de 20 tot 30 seconden die de zussen hadden. Terwijl het bord zichtbaar is, gebruik je de kennis die Polgár noemt. Noem elk bezet veld en onthoud of het licht of donker is. Zodra het bord leeg is, zeg je de lijst één keer uit je hoofd op en plaats je daarna de stukken. Voeg na drie foutloze rondes achter elkaar twee stukken toe en houd de 5 seconden aan.