Jak Judit Polgár grała w szachy w ciemno w wieku siedmiu lat

Siedem lat i żadnej szachownicy

W latach 80. Herman Grooten, holenderski trener z tytułem mistrza międzynarodowego, zatrzymał się u rodziny Polgárów w ich budapeszteńskim mieszkaniu. Ktoś zaproponował grę w ciemno, a Grooten założył, że to on będzie grał bez szachownicy. Mylił się. Bez szachownicy grała Judit Polgár, która miała wtedy 7 lat.

Grooten opowiedział tę historię w felietonie dla ChessBase z 2025 roku. Nalegał, by też grać w ciemno. Ustawiono krzesła plecami do siebie i użyto zegara. Przez błąd stracił hetmana i przegrał. W drugiej partii wziął szachownicę. Judit nadal jej nie miała, a on znów przegrał.

Historia gry w ciemno autorstwa Eliota Hearsta i Johna Knotta, która powołuje się na książkę z 1992 roku, wspomina o dwóch partiach w ciemno rozegranych w Budapeszcie w 1984 roku. Wygrały je Sofia i Judit, mające wtedy 9 i 7 lat. Ich rywalami byli mistrzowie, którzy również grali w ciemno. Dziewczynki skarżyły się, że jeden z przeciwników zbyt długo myśli, i zaproponowały zegar. Nie wiadomo, czy to ta sama wizyta, którą opisuje Grooten.

Własne wyjaśnienie Polgár jest proste. W 2025 roku opublikowała fragment, który przypisuje swojej książce How to Become a Champion. Pisze w nim, że ważna była znajomość 64 pól. Wylicza, jak się każde z nich nazywa, gdzie leży i czy jest jasne, czy ciemne. Dzięki tej wiedzy, jak napisała, „jako dziecko, w wieku około 7 lat, mogłam grać w szachy w ciemno”.

Stojak z małymi pozycjami

Jej ojciec, László Polgár, uczył trzy córki w domu i uczynił szachy ich specjalnością. Grooten zobaczył w sypialni dziewcząt stojak z diagramami szachowymi, które László zmieniał co tydzień. W każdej pozycji było stosunkowo niewiele bierek. László szukał zwłaszcza zadań, które ćwiczyły schematy matowania. Grooten pisze, że diagramy miały trenować pamięć.

Hearst i Knott opisują ćwiczenie odtwarzania z wczesnego treningu sióstr. Dziewczynki oglądały pozycję od 20 do 30 sekund. Potem pozycję zabierano, a one musiały ją odtworzyć. Ważną częścią tego treningu były szachy w ciemno i szachy szybkie. Jak piszą autorzy, już w wieku 5 lub 6 lat wszystkie trzy siostry potrafiły grać pełne partie w ciemno przy krótkim czasie na namysł.

Polgár wiąże pracę nad zadaniami z tym, co widzi przy szachownicy. W książce How I Beat Fischer's Record napisała, że rozwiązywanie tysięcy zadań znacznie ułatwia dostrzeganie kombinacji matowych. „Rozpoznawanie wzorców jest dla szachisty niezbędne”, powiedziała magazynowi 032c w 2021 roku.

Jej wyniki przyszły wcześnie. Na liście rankingowej ze stycznia 1989 roku miała 12 lat i była 55. na świecie. W grudniu 1991 roku zdobyła tytuł arcymistrza w wieku 15 lat i 4 miesięcy. Pobiła w ten sposób rekord, który Bobby Fischer utrzymywał przez 33 lata. W pierwszej dziesiątce znalazła się w styczniu 1996 roku. Najwyższy ranking, 2735, osiągnęła na liście z lipca 2005 roku, na której zajmowała ósme miejsce. Żadna inna kobieta nie znalazła się w pierwszej dziesiątce.

Gra w ciemno z arcymistrzami

W 1993 roku, mając 16 lat, zagrała w turnieju Melody Amber w Monako, w którym rozegrano też turniej w ciemno z udziałem 12 arcymistrzów. Zdobyła 6,5 punktu w 11 rundach i zajęła czwarte miejsce. Wyprzedzili ją Viswanathan Anand, Anatolij Karpow i Ljubomir Ljubojević. Poniżej niej uplasowali się Wasyl Iwanczuk, Nigel Short, Wiktor Korczny i jej siostra Susan.

W 1994 roku wróciła na Amber. W części w ciemno wygrała czarnymi w 106 posunięciach partię z Ljubojevićem. Po jej 83. posunięciu miała króla, gońca i skoczka przeciwko samotnemu królowi. Zapis partii w serwisie Chessgames.com kończy się po 106. posunięciu białych. W końcowej pozycji biały król stoi w rogu, a ona daje mata w następnym posunięciu.

Kolejne turnieje w ciemno zaprowadziły ją do Bilbao. W grudniu 2006 roku rozegrała tam sześciopartiowy mecz w szachy szybkie w ciemno z Weselinem Topałowem. Przegrała 2,5 do 3,5. Na Pucharze Świata w grze w ciemno w październiku 2007 roku zajęła czwarte miejsce wśród sześciu graczy. Jedną z jej wygranych była partia ze zwycięzcą turnieju, Bu Xiangzhi, i była to jego jedyna porażka.

Co badania mówią o wzorcach

Relacja Polgár dotyczy znajomości szachownicy. Badania nad grą w ciemno również wskazują na wiedzę. Alfred Binet przepytał w 1893 roku znanych graczy. Stwierdził, że doświadczeni szachiści nie zapamiętywali wyglądu bierek i szachownicy, takiego jak ich kolor czy styl. Zachowywali bardziej abstrakcyjną reprezentację. Około stu lat później Pertti Saariluoma badał graczy na dyktowanych partiach. Doszedł do wniosku, że różnice w poziomie gry wyjaśnia raczej wiedza w pamięci długotrwałej niż zdolność tworzenia obrazów w wyobraźni.

Eksperymenty z odtwarzaniem wskazują ten sam kierunek. Mistrzowie z badań Adriaana de Groota potrafili niemal bezbłędnie odtworzyć pozycję z partii po obejrzeniu jej przez kilka sekund. Słabsi gracze nie. William Chase i Herbert Simon powtórzyli ten test w pracy opublikowanej w 1973 roku. Wzięli jednego mistrza, jednego gracza klasy A i jednego początkującego. W pozycjach z gry środkowej o 24 do 26 bierkach mistrz za pierwszym razem poprawnie ustawił około 16. Gracz klasy A ustawił około 8, a początkujący około 4. Gdy bierki rozstawiono losowo, w ich badaniu siła gry nie miała znaczenia. Późniejsze eksperymenty wykazały niewielką przewagę silniejszych graczy.

Chase i Simon wyjaśnili tę różnicę chunkami, czyli znanymi grupami bierek zapamiętywanymi jako pojedyncze elementy. Wyszli od założenia, że mistrz przechowuje około pięciu chunków po cztery lub pięć bierek. W ich danych mistrz odtwarzał większe chunki niż słabsi gracze i było ich więcej.

Te testy odtwarzania przeprowadzono, zanim Polgár przyszła na świat, a żadne z cytowanych tu badań nie opisuje testowania jej samej. To, co następuje, jest interpretacją jej treningu, a nie wynikiem badań. Stojak Lászlóa można uznać za cotygodniową dostawę chunków. Dziecko, które ćwiczy małe schematy matowania, aż każdy stanie się znajomy, i które zna nazwę każdego pola, może mieć mniej do wyobrażania sobie, a więcej do rozpoznawania. Uwagi Polgár o zadaniach i rozpoznawaniu wzorców pasują do tej interpretacji.

Spróbuj z 6 bierkami i 5 sekundami

W Memory Chess ustaw rundę na 6 bierek i 5 sekund na zapamiętanie. Sześć bierek to mała pozycja, jak diagramy na stojaku Lászlóa. Pięć sekund to czas oglądania, którego użyli Chase i Simon, i jest on znacznie krótszy niż 20 do 30 sekund, które miały siostry. Gdy szachownica jest widoczna, skorzystaj z wiedzy, którą wylicza Polgár. Nazwij każde zajęte pole i zauważ, czy jest jasne, czy ciemne. Gdy szachownica opustoszeje, powiedz raz listę z pamięci, a potem ustaw bierki. Po trzech bezbłędnych rundach z rzędu dodaj dwie bierki i zostaw 5 sekund.