Jak Magnus Carlsen podaje nazwę słynnej partii po jednej pozycji

Dziesięć szachownic, których nie mógł widzieć

W lutym 2012 roku program 60 Minutes stacji CBS pokazał Magnusa Carlsena, wówczas 21-letniego, grającego z dziesięcioma przeciwnikami naraz. Był odwrócony plecami do wszystkich dziesięciu szachownic. Narrator naliczył 320 bierek, które musiał śledzić, i powiedział, że wyszedł z tego zwycięsko. Korespondentowi Bobowi Simonowi powiedział, że szachista tak naprawdę nie potrzebuje szachownicy.

Udokumentowano co najmniej dwa kolejne pokazy gry w ciemno, oba rozgrywane na czas.

W maju 2015 roku zmierzył się z trzema przeciwnikami na konferencji inwestycyjnej Sohn w Nowym Jorku. Każdy przeciwnik miał dziewięć minut, a Carlsen miał dziewięć minut na wszystkie trzy partie. Wygrał je wszystkie.

W październiku tego roku w wiedeńskim Hofburgu spróbował sił na pięciu szachownicach z 12 minutami na wszystkie pięć partii. Jego przeciwnicy mieli po 12 minut. Wygrał trzy partie, a dwie przegrał z powodu kłopotów z czasem.

Trzy sfilmowane testy jego pamięci

Gra w ciemno pokazuje, że Carlsen potrafi utrzymać partię w głowie. Trzy sfilmowane testy pokazują coś innego: jego zasób znanych partii.

Pierwszy znajduje się w tym samym profilu stacji CBS. Program podał, że przygotowując się, Carlsen może czerpać z dziesięciu tysięcy partii innych mistrzów, po czym sprawdził go na jednej z nich. Carlsen powiedział, że rozegrano ją w Simpson's on the Strand w Londynie w 1859 roku. Simon go poprawił. Był to rok 1851. „Nie jest już taka jak dawniej”, powiedział Carlsen o swojej pamięci.

Drugi test opublikował na YouTube serwis chess24 30 kwietnia 2021 roku. Angielski arcymistrz David Howell pokazywał mu pozycje ze znanych partii, a Carlsen podawał, co to za partie. Jedną z pozycji rozpoznał jako 24. partię meczu Kasparowa z Karpowem w Sewilli. Carlsen powiedział, że ma na nocnym stoliku książkę o tych meczach.

Potem Howell rozgrywał debiut i poprosił Carlsena, by go zatrzymał, gdy pozna partię. Carlsen zatrzymał go wcześnie i wskazał partię Viswanathana Ananda z Zapatą. Inna pozycja pochodziła z jego własnej partii z Howellem na Mistrzostwach Świata Młodzieży w 2002 roku. Carlsen opisał też, co działo się na sąsiedniej szachownicy.

Jedna pozycja pochodziła z pierwszego filmu o Harrym Potterze. Carlsen poprosił o wskazówkę i usłyszał, że pochodzi z branży rozrywkowej. Wtedy przypomniał sobie pierwsze posunięcia partii z filmu. Według publicysty szachowego Nate'a Solona była to jedyna pozycja, która go zatrzymała.

Trzeci odbył się podczas imprezy Casablanca Chess w maju 2024 roku. Chess.com pokazał Carlsenowi, Anandowi i Hikaru Nakamurze pozycje ze słynnych partii, w których zamiast bierek stały czarne i białe pionki warcabowe. ChessBase podał, że to utrudnienie było dla Carlsena tylko niewielką przeszkodą.

Co Carlsen mówi o swojej pamięci

Własne opisy Carlsena są skromne. Na konferencji Sohn powiedział publiczności, że „wystarczy trzymać w głowie jedną partię naraz”. Dodał, że gra w ciemno jest do opanowania dla dobrego szachisty. Trudne, jak mówił, było to, że nie wiedział, ile czasu mu zostało.

Po pokazie w Wiedniu mówił o przeciwnikach, którzy opuszczają standardowe schematy i grają niekonwencjonalne posunięcia. ChessBase podał, że określił takich rywali jako irytujących, gdy gra się z nimi w ciemno.

W podkaście Joe Rogana z lutego 2025 roku podał więcej szczegółów, według opublikowanej transkrypcji. Widzi szachownicę w głowie. W symultanie myśli o jednej partii naraz, a pozostałe odkłada na bok. Powiedział, że rozegrane partie pamięta w ogólnych zarysach, a nie posunięcie po posunięciu. W partiach w ciemno, dodał, może nie być pewien, czy pionek na skraju szachownicy przesunął się o jedno pole.

Inni arcymistrzowie traktują quiz z pozycji jako wiedzę zawodową. Gdy pojawił się film chess24, Garri Kasparow napisał, że w latach swoich mistrzostw świata sprawdzano go w ten sam sposób. Dodał, że większość arcymistrzów potrafi rozpoznać tysiące partii i pozycji.

Co sugerują badania nad chunkami

Badania nad pamięcią szachową zaczynają się od Adriaana de Groota, mistrza szachowego i psychologa. Pokazywał graczom pozycję z prawdziwej partii na kilka sekund i prosił o jej odtworzenie. Dwaj najsilniejsi gracze uzyskali 93 procent. Najsłabszy z jego czterech badanych uzyskał około połowy.

W 1973 roku William Chase i Herbert Simon wyjaśnili ten wynik za pomocą chunka. Chunk to wzorzec bierek, który gracz widział tak często, że zapamiętuje go jako jedną całość. Mistrz odtwarzający prawdziwą pozycję przypomina sobie kilka chunków, a nie każdą bierkę osobno. Gdy bierki są rozstawione losowo, przewaga silniejszych graczy niemal znika.

Simon i jego współpracownik oszacowali, że czołowy gracz przechowuje około 50 000 chunków. Późniejsza praca Fernanda Gobeta i Simona dodała szablony. Szablon to chunk dla znanego typu pozycji, z wolnymi miejscami na szczegóły.

Żadne z tych badań nie testowało Carlsena, więc odniesienie ich do niego jest interpretacją. W tym ujęciu jego dokonania pasują do tej teorii. Pozycje, które rozpoznaje na filmach, pochodzą ze słynnych partii, takich, jakie studiuje zawodowiec. W teście z warcabami typy bierek były ukryte, a ChessBase uznał, że prawie go to nie spowolniło. Tego właśnie oczekiwałaby teoria chunków od kogoś, kto zna pozycję jako wzorzec.

Jego uwagę z Wiednia można odczytać podobnie. Przeciwnicy, którzy opuszczają znajome schematy, mogą robić graczowi w ciemno to samo, co losowe szachownice robią mistrzowi w laboratorium.

Jego błędy też zgadzają się z tą interpretacją. Podał londyńskie miejsce i pomylił się w roku o osiem lat. Potrzebował wskazówki do pozycji z filmu, która leży poza historią turniejów. W partii w ciemno może zgubić pole jednego pionka.

Nic z tego nie czyni jego pamięci zwyczajną. CBS podało, że w wieku pięciu lat potrafił wymienić niemal wszystkie kraje świata wraz ze stolicami i liczbą ludności. Jego ojciec powiedział w programie, że syn miał dobrą pamięć i potrafił godzinami skupiać się na jednym temacie. Kasparow w tym samym komentarzu nazwał poważne zainteresowanie Carlsena dawnymi partiami przewagą konkurencyjną.

Ćwiczenie do wypróbowania

Ustaw w Memory Chess 12 bierek i 5 sekund. Pięć sekund to czas ekspozycji, jakiego Gobet i Simon użyli wobec graczy w swoim eksperymencie z odtwarzaniem.

Dopóki pozycja jest na ekranie, nie licz bierek po kolei. Wybierz dwie lub trzy grupy i nazwij sobie każdą z nich. Grupą może być król z pionkami przed nim albo dwie bierki, które się nawzajem chronią. Gdy szachownica opustoszeje, odtwarzaj ją grupa po grupie. Gdy 12 bierek przestanie sprawiać trudność, dodawaj bierki, zanim zaczniesz dodawać sekundy.